Konferencja i wystawa: „Pionierzy Ziem Zachodnich i Północnych – trudni bohaterowie?

Z okazji 80. rocznicy przyłączenia Ziem Zachodnich i Północnych do Polski, Instytut Zachodni zaprasza do udziału w wydarzeniach poświęconych pamięci i dziedzictwu powojennych osadników – Pionierów.

Konferencja naukowa odbędzie się 18–19 listopada 2025 r. w siedzibie Instytutu Zachodniego w Poznaniu (ul. Mostowa 27A). Celem konferencji jest spojrzenie na Pionierów z różnych perspektyw – historycznej, kulturowej, socjologicznej – i podjęcie dyskusji o ich roli w kształtowaniu się nowych społeczności na ziemiach przyłączonych po 1945 roku.

Towarzyszyć jej będzie wystawa „Pionierzy Ziem Zachodnich i Północnych”, prezentująca losy ludzi, którzy po wojnie budowali tu nowe życie. Ekspozycja przybliża zarówno heroiczne aspekty ich działalności, jak i złożone, często kontrowersyjne konteksty tamtego okresu.

Zapraszamy badaczy, pasjonatów historii oraz wszystkich zainteresowanych dziejami powojennej Polski do udziału w konferencji i spotkania z wystawą poświęconą Pionierom.

18.11.2025

10.00 Otwarcie konferencji

• dr hab. Michał Nowosielski
• dr Małgorzata Bukiel

10.15 – 12.00 Panel I – sala konferencyjna

• prof. dr hab. Andrzej Sakson, Instytut Zachodni, Pionierzy Ziem Odzyskanych - pojęcie i typologia
• prof. dr hab. Małgorzata Mikołajczak, Uniwersytet Zielonogórski, „Każdy z nas jest Odysem, co wraca do swej Itaki”. Mit pionierski w lubuskiej literaturze osadniczej
• prof. dr hab. Grzegorz Strauchold, Uniwersytet Wrocławski, „Pionierskość” tzw. Ziem Odzyskanych jako fenomen w całkiem niedawnej historii Polski. Rozważania na tle dokonań wrocławskiego Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” [Centrum Historii „Zajezdnia”]
• dr hab. Joanna Nowosielska-Sobel, Uniwersytet Wrocławski, Ptaki wracają do swych gniazd? Pionierzy w sferze symboli i metafor - kontekst procesów migracyjnych (casus dolnośląski)

12.00 – 12.30 Przerwa: Otwarcie wystawy, oprowadzanie kuratorskie prof. Andrzej Sakson

12.30 – 14.00 Panel II – sala konferencyjna

• dr hab. Dariusz Rymar, Archiwum Państwowe w Gorzowie Wielkopolskim, Przejęcie Gorzowa jako symboliczny początek zasiedlania Ziemi Lubuskiej
• Jolanta Aniszewska, Książnica Stargardzka, Zatrzymani. Pierwsi twórcy tymczasowej polskiej administracji na ziemiach zachodnich i północnych w 1945 roku
• dr Małgorzata Bukiel, Instytut Zachodni, Współczesne upamiętnienia pionierów

14.00 – 15.00 Przerwa

15.00 – 16.45 Panel III – sala konferencyjna

• dr hab. Julita Makaro, Uniwersytet Wrocławski, Pionierzy w (auto)narracjach dolnośląskich muzeów o ich historii
• dr Stefan Marcinkiewicz, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, „Oby więcej takich ludzi czynu”. Początki sportu w poniemieckim Ełku
• dr Rafał Nowakowski, Uniwersytet Dolnośląski DSW Wrocław, Mateusz Gąssowski, Uniwersytet Wrocławski, Rola Pionierów-osadników polskich w tworzeniu administracji i instytucji Wrocławia zaraz w pierwszych miesiącach po kapitulacji Festung Breslau
• Igor Michał Niewiadomski, Centralna Biblioteka Wojskowa, Idea pionierstwa w materiałach Polskiego Związku Zachodniego z lat 1944–1950

16.45 – 17.00 Przerwa

17.00 – 18.45 Panel IV – sala konferencyjna

• dr Kamilla Biskupska, Uniwersytet Wrocławski, dr Sylwia Straszak-Chandoha, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Wrocławscy pionierzy – fakty i opowieści
• dr Paweł Migdalski, Uniwersytet Szczeciński, Pionierzy polskiego ruchu regionalnego na Ziemiach Odzyskanych na przykładzie wybranych środowisk z obszaru Pomorza Zachodniego (do połowy lat 60-tych XX w.)
• dr Anitta Maksymowicz, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, Pionierzy Ziemi Lubuskiej – wielowarstwowe tożsamości
• dr Marek Szajda, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”, Pierwsi? Żydowscy „pionierzy” na Dolnym Śląsku (1945-1946)

15.00 – 16.45 Panel V – biblioteka

• dr Marcelina Zaniewska, Instytut Północny im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, „Przyjechaliśmy w nieznane...” - wieś w relacjach przybyszów do Okręgu Mazurskiego
• Katarzyna Witek-Dryjańska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Nauczyciele – pionierzy a kryzys materialności szkoły na „Ziemiach Odzyskanych” w latach 1945-1949
• Maciej Zawistowski, Uniwersytet Warszawski, Miętówka z razowcem. Jedzenie Pionierów na Dolnym Śląsku
• dr Izabella Korniluk, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, (Nie) chciane dziedzictwo? (Nie) chciana tożsamość? Zielona Góra oczami pierwszych osadników

16.45 – 17.00 Przerwa

17.00 – 18.45 Panel VI – biblioteka

• dr Hanna Kurowska, Uniwersytet Zielonogórski, Struktura demograficzna lekarzy-pionierów z terenu Środkowego Nadodrza (1945-1950)
• Kacper Rosner-Leszczyński, Uniwersytet Wrocławski, Budowanie na „poniemieckim”? Pierwsi aptekarze na „Ziemiach Odzyskanych”
• Ewa Kurzyk, Muzeum Ziemi Reskiej, Jubileusze szkolnictwa podstawowego-narracja o Pionierach i organizacji polskiej oświaty

19.11.2025

10.00 – 11.45 Panel VII – sala konferencyjna

• dr Tomasz Marcysiak, Uniwersytet WSB Merito Bydgoszcz, Pionierzy na Kosznajderii po 1945 roku – oswajanie poniemieckiego dziedzictwa i budowanie nowej tożsamości
• dr hab. Arkadiusz Kalin, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, Późni pionierzy. Kształtowanie mitu pionierów Ziem Odzyskanych w literaturze powojennej
• prof. dr hab. Wojciech Skóra, Uniwersytet Pomorski w Słupsku, Osadnicy polscy na Pomorzu Środkowym. Beneficjenci czy ofiary następujących przemian?
• Kamila Krężel, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Ewolucja mitu pionierskiego na przykładzie Kwatery Pionierów na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie

11.45 – 12.15 Przerwa

12.15 – 14.00 Panel VIII – sala konferencyjna

• dr hab. Eryk Krasucki, Uniwersytet Szczeciński, Pionier, dokumentalista, twórca mitu pionierskiego. Przypadek Piotra Zaremby, pierwszego prezydenta Szczecina
• dr Grzegorz Urbanek, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Gorzowie Wielkopolskim, Bohaterowie trudnych czasów. Sylwetki znanych i mniej znanych pionierów Ziemi Międzyrzeckiej
• dr Piotr Bojarski, Instytut Północny im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Aleksander Zubelewicz (1890-1956). Naczelnik Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, pionier ruchu turystycznego na Warmii i Mazurach

Podsumowanie konferencji